Phân Biệt Miễn Trách Nhiệm Hình Sự, Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự Và Vô Tội

Trong khoa học luật hình sự và thực tiễn áp dụng pháp luật, nhiều người thường nhầm lẫn giữa ba khái niệm: Miễn trách nhiệm hình sự (TNHS), Loại trừ TNHS và Không có tội (Vô tội). Mặc dù cả ba trường hợp đều dẫn đến kết quả là người thực hiện hành vi không phải chấp hành hình phạt tù hay các chế tài hình sự khác, nhưng bản chất pháp lý, điều kiện áp dụng và hệ quả pháp lý của chúng hoàn toàn khác nhau.

Pháp luật quy định các khái niệm này như thế nào?

1. Miễn trách nhiệm hình sự

Bản chất: Người thực hiện hành vi đã phạm tội (hành vi thỏa mãn đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm). Tuy nhiên, do tính chất nguy hiểm cho xã hội đã giảm sút, do có sự thay đổi chính sách/pháp luật, hoặc người phạm tội đáp ứng các điều kiện khoan hồng luật định (như tự thú, lập công chuộc tội, tự nguyện bồi thường khắc phục hậu quả và được hòa giải), cơ quan tiến hành tố tụng quyết định tha miễn việc gánh chịu hậu quả pháp lý hình sự cho họ.

Căn cứ pháp lý: Điều 29 Bộ luật Hình sự 2015 (BLHS) cùng một số điều khoản đặc thù khác (ví dụ: Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội – Điều 16 BLHS).

2. Loại trừ trách nhiệm hình sự

Bản chất: Hành vi gây ra thiệt hại trên thực tế cho xã hội nhưng ngay từ đầu không bị coi là tội phạm. Người thực hiện hành vi được pháp luật cho phép hoặc rơi vào hoàn cảnh khách quan/chủ quan đặc thù khiến hành vi mất đi tính nguy hiểm cho xã hội và yếu tố lỗi.

Căn cứ pháp lý: Quy định tại Chương IV BLHS, bao gồm:

(i) Sự kiện bất ngờ (Điều 20 BLHS);

(ii) Tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự (Điều 21 BLHS);

(iii) Phòng vệ chính đáng (Điều 22 BLHS);

(iv) Tình thế cấp thiết;

(v) Gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội;

(vi) Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ;

(vii) Thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên.

3. Không có tội (Vô tội)

Bản chất: Một người bị nghi ngờ, khởi tố, điều tra, truy tố hoặc xét xử nhưng qua quá trình tố tụng, cơ quan có thẩm quyền xác định:

– Không có sự việc phạm tội xảy ra;

– Hành vi của người đó không cấu thành tội phạm;

– Chưa đủ chứng cứ chứng minh hành vi phạm tội theo nguyên tắc suy đoán vô tội.

Bản chất cốt lõi: Họ hoàn toàn trong sạch về mặt pháp lý và hành vi của họ không vi phạm pháp luật hình sự.

 

Bảng so sánh chi tiết

Tiêu chí so sánh	Miễn trách nhiệm hình sự (TNHS)	Loại trừ trách nhiệm hình sự	Không có tội (Vô tội)
Có hành vi phạm tội không?	Có. Hành vi đã cấu thành tội phạm đầy đủ nhưng được Nhà nước tha miễn việc gánh chịu hậu quả pháp lý. (Căn cứ: Điều 2, Điều 8, Điều 29 BLHS)	Không. Hành vi gây thiệt hại trên thực tế nhưng không cấu thành tội phạm do luật loại trừ tính nguy hiểm cho xã hội. (Căn cứ: Khoản 2 Điều 8, Khoản 1 Điều 22, Chương IV BLHS)	Không. Hoàn toàn không có hành vi vi phạm hoặc hành vi không cấu thành tội phạm. (Căn cứ: Điều 13, Khoản 1 & 2 Điều 157 Bộ luật Tố tụng hình sự – BLTTHS)
Yếu tố lỗi của người thực hiện	Có lỗi. Người phạm tội có lỗi cố ý hoặc vô ý khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. (Căn cứ: Điều 10, Điều 11, Khoản 3 Điều 29 BLHS)	Không có lỗi hoặc lỗi được loại trừ. Do tình huống khách quan (sự kiện bất ngờ, tâm thần) hoặc được pháp luật cho phép (phòng vệ chính đáng). (Căn cứ: Các quy định tại Chương IV BLHS – Điều 20 đến Điều 26)	Không có lỗi hình sự. Người bị tình nghi/bị can/bị cáo hoàn toàn trong sạch về mặt ý chí và hành vi. (Căn cứ: Nguyên tắc suy đoán vô tội – Điều 13 BLTTHS)
Thời điểm & Căn cứ áp dụng	Xác định sau khi đã chứng minh hành vi phạm tội, sau đó mới xét các điều kiện miễn giảm mang tính nhân đạo, khoan hồng (đại xá, tự thú, lập công, hòa giải…). (Căn cứ: Điều 16, Điều 29 BLHS)	Xác định ngay khi đánh giá bản chất hành vi và hoàn cảnh thực tế phát sinh sự việc. (Căn cứ: Các quy định tại Chương IV BLHS – Điều 20 đến Điều 26)	Xác định qua quá trình giải quyết vụ án, khi chứng minh được sự vô tội hoặc không đủ chứng cứ kết tội theo luật. (Căn cứ: Điều 13, Điều 157, Điều 248, Điều 326 BLTTHS)
Hệ quả đối với án tích	Không có án tích và không phải chịu hình phạt hay chế tài hình sự. (Căn cứ: Điều 29, Khoản 1 Điều 69 BLHS)	Không có án tích (vì về bản chất người thực hiện hành vi không phải là người phạm tội). (Căn cứ: Điều 69 BLHS)	Không có án tích, được khôi phục toàn bộ danh dự, quyền và lợi ích hợp pháp. (Căn cứ: Điều 31 Hiến pháp 2013, Điều 69 BLHS)
Quyền yêu cầu bồi thường oan sai	Không được bồi thường oan sai, vì thực tế đã có hành vi phạm tội xảy ra nhưng được Nhà nước tha miễn.	Không được bồi thường oan sai (trừ trường hợp cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng trái pháp luật các biện pháp ngăn chặn, cưỡng chế). (Căn cứ: Điều 18 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017)	Được bồi thường thiệt hại và xin lỗi công khai nếu bị giữ, bắt, tạm giam, khởi tố, kết án oan. (Căn cứ: Điều 31 Hiến pháp 2013; Điều 18 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017; Điều 368 BLHS)
Cơ quan có thẩm quyền và hình thức văn bản	• Cơ quan điều tra: Ra Quyết định đình chỉ điều tra (điểm a khoản 1 Điều 230 BLTTHS; Điều 33 Thông tư liên tịch 01/2026/TTLT-VKSNDTC-BCA-BQP). • Viện kiểm sát: Ra Quyết định đình chỉ vụ án/bị can (khoản 1 Điều 248 BLTTHS). • Tòa án: Tuyên miễn TNHS trong bản án/quyết định (Điều 29 BLHS, Điều 326 BLTTHS).	• Cơ quan điều tra: Ra Quyết định không khởi tố hoặc Đình chỉ điều tra (khoản 1 Điều 157, điểm a khoản 1 Điều 230 BLTTHS). • Viện kiểm sát: Ra Quyết định đình chỉ vụ án (Điều 248 BLTTHS). • Tòa án: Tuyên bố hành vi không cấu thành tội phạm (khoản 1 Điều 326 BLTTHS).	• Cơ quan điều tra: Ra Quyết định không khởi tố hoặc Đình chỉ điều tra (khoản 1, 2 Điều 157, Điều 230 BLTTHS). • Viện kiểm sát: Ra Quyết định đình chỉ vụ án do không có tội (Điều 248 BLTTHS). • Tòa án: Tuyên bố bị cáo không có tội trong bản án (khoản 4 Điều 326 BLTTHS).

 

Kết luận

Việc phân định rạch ròi giữa Miễn trách nhiệm hình sự, Loại trừ trách nhiệm hình sự và Không có tội (Vô tội) không chỉ dừng lại ở lý luận khoa học luật hình sự mà còn mang ý nghĩa thực tiễn pháp lý đặc biệt quan trọng:

Thứ nhất, bảo đảm quyền con người và quyền công dân: Xác định chính xác bản chất từng trường hợp giúp bảo vệ triệt để danh dự, nhân phẩm và quyền lợi hợp pháp của cá nhân; tuyệt đối tránh việc đánh đồng người hoàn toàn trong sạch (vô tội) hoặc người thực hiện hành vi hợp pháp được loại trừ trách nhiệm (như phòng vệ chính đáng) với người có hành vi phạm tội nhưng được hưởng chính sách khoan hồng.

Thứ hai, làm căn cứ xác định quyền yêu cầu bồi thường của Nhà nước: Người vô tội bị khởi tố, truy cứu oan sai có đầy đủ quyền yêu cầu cơ quan Nhà nước xin lỗi công khai và bồi thường thiệt hại theo quy định pháp luật. Ngược lại, người được miễn trách nhiệm hình sự không có quyền yêu cầu bồi thường oan sai, bởi về bản chất hành vi của họ vẫn cấu thành tội phạm và chỉ được Nhà nước tha miễn việc gánh chịu hậu quả pháp lý hình sự.

Thứ ba, bảo đảm áp dụng đúng đường lối, chính sách hình sự: Phân định đúng giúp các cơ quan tiến hành tố tụng phân hóa tội phạm một cách minh bạch, công minh; vừa giữ vững tính răn đe, nghiêm minh của pháp luật đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội, vừa phát huy trọn vẹn truyền thống nhân đạo và chính sách khoan hồng xã hội chủ nghĩa.

 

CÔNG TY LUẬT TNHH ĐÔNG DƯƠNG VIỆT
ĐỨC – TRÍ – TÍN
Sắc bén trong giải pháp – Vững vàng trong niềm tin